ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಎದುರಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು

 

* ಬಿವಿಸೀ

ಪಕ್ಷ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಶಾಸಕರು ಮತ್ತು ಸಂಸದರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ ಇದೀಗ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತೀವ್ರ ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ. ಚುನಾಯಿತ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಜನರ ತೀರ್ಪನ್ನು ಬದಿಗೊತ್ತಿ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ಪಕ್ಷ ಬದಲಾಯಿಸುವುದನ್ನು ತಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ 1985ರಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನದ ಹತ್ತನೇ ಅನುಸೂಚಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಅನುಭವದ ಬಳಿಕವೂ ಪಕ್ಷಾಂತರಕ್ಕೆ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಕಾಯ್ದೆ ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಳಿದಿದೆ.

1967ರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯ ನಂತರ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪದೇಪದೇ ಪಕ್ಷಾಂತರಗಳು ನಡೆದವು. ಸರ್ಕಾರಗಳು ಉರುಳಿದವು. ಶಾಸಕರ ಖರೀದಿ, ಆಮಿಷ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪಕ್ಷ ಬದಲಿಸುವ ಆರೋಪಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದವು. ಹರಿಯಾಣದ ಶಾಸಕ ಗಯಾ ಲಾಲ್ ಅವರು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಾರಿ ಪಕ್ಷ ಬದಲಿಸಿದ್ದ ಘಟನೆ `ಆಯಾ ರಾಮ್, ಗಯಾ ರಾಮ್' ಎಂಬ ರಾಜಕೀಯ ನುಡಿಗಟ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇಂತಹ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ತಡೆಯಲು 1985ರಲ್ಲಿ 52ನೇ ಸಂವಿಧಾನ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು.

ಪಕ್ಷದ ಚಿಹ್ನೆಯ ಮೇಲೆ ಗೆದ್ದ ಸದಸ್ಯರು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಪಕ್ಷದ ಸದಸ್ಯತ್ವ ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಅನರ್ಹರಾಗಬಹುದು. ಪಕ್ಷದ ವಿಪ್‍ಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಮತದಾನದಿಂದ ದೂರ ಉಳಿಯುವುದೂ ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅನರ್ಹತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಕ್ಷೇತರ ಸದಸ್ಯ ಚುನಾವಣೆಯ ಬಳಿಕ ಪಕ್ಷ ಸೇರಿದರೂ ಅನರ್ಹತೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.

ಆದರೆ ಕಾಯ್ದೆಯಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಶಾಸಕಾಂಗ ಪಕ್ಷದ ಕನಿಷ್ಠ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತೊಂದು ಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರೆ ಅನರ್ಹತೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. 1985ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಒಂದು ಮೂರರಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರ ವಿಭಜನೆಯ ವಿನಾಯಿತಿಯನ್ನು 2003ರ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಾಂತರಕ್ಕೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಸಾಧನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು.

ಇದೀಗ ಮೂರನೇ ಎರಡರಷ್ಟು ಶಾಸಕರು ಅಥವಾ ಸಂಸದರು ಪಕ್ಷ ಬದಲಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಕೇ, ಅಥವಾ ಮೂಲ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವೇ ಮತ್ತೊಂದು ಪಕ್ಷದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನವಾಗಿರಬೇಕೇ ಎಂಬ ಮಹತ್ವದ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಬರುವ ತೀರ್ಪು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷ ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ವಿಲೀನಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.

ಕಾಯ್ದೆಯ ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ದೌರ್ಬಲ್ಯವೆಂದರೆ ಅನರ್ಹತೆ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ನಿಗದಿತ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಕಾಲಮಿತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಥವಾ ಲೋಕಸಭೆಯ ಸ್ಪೀಕರ್ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅರ್ಜಿಗಳು ತಿಂಗಳುಗಳು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬಾಕಿ ಉಳಿಯುತ್ತವೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರೋಪ ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸದಸ್ಯರು ಸದನದಲ್ಲಿ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಬಹುದು, ಸರ್ಕಾರದ ಸ್ಥಿರತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಬಹುದು ಮತ್ತು ಸಚಿವರಾಗಿಯೂ ಮುಂದುವರಿಯಬಹುದು.

2020ರಲ್ಲಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಅನರ್ಹತೆ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಗಡುವಲ್ಲದ ಕಾರಣ ವಿಳಂಬದ ಸಮಸ್ಯೆ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.

ಕಾಯ್ದೆಯ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರಮುಖ ಟೀಕೆಯೆಂದರೆ ಅದು ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕತ್ವಕ್ಕೆ ಅತಿಯಾದ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಷಯದಲ್ಲೂ ವಿಪ್ ಅನ್ವಯಿಸುವುದರಿಂದ ಶಾಸಕರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ವಿಶ್ವಾಸಮತ, ಅವಿಶ್ವಾಸಮತ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಮಸೂದೆಗಳಂತಹ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವಿಪ್ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಸಲಹೆಯೂ ಇದೆ.

ಪಕ್ಷಾಂತರದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಕರ್ ಬದಲಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂಬ ಶಿಫಾರಸುಗಳೂ ಹಿಂದೆ ಬಂದಿವೆ. ದಿನೇಶ್ ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಸಮಿತಿ, ಕಾನೂನು ಆಯೋಗ ಮತ್ತು ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗ ಈ ರೀತಿಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿವೆ.

ಹೀಗಾಗಿ ಪಕ್ಷಾಂತರ ನಿಷೇಧ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ ಇಂದಿಗೂ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಅದರ ಅನುಷ್ಠಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವು ಬಿರುಕುಗಳು ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿವೆ. ಪಕ್ಷ ಬದಲಿಸುವ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಕಾನೂನಿನ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಿತಿ, ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿಲೀನ ನಿಯಮ, ಸ್ಪೀಕರ್ ಅಧಿಕಾರದ ಮರುಪರಿಶೀಲನೆ ಮತ್ತು ವಿಪ್‍ನ ಮಿತಿಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮಗ್ರ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಜನರ ಮತದಿಂದ ದೊರೆತ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಕುದುರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬದಲಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಅಪಾಯವಿದೆ.