ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರದ ಗೌರವ: ವ್ಯಕ್ತಿಗೋ, ವಂಶಕ್ಕೋ?

 ಕೇವಿಯಟ್ * ಬಿವಿಸೀ

ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವ ಎನ್ನುವುದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ; ಅದು ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ನಾಗರಿಕರೊಬ್ಬರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬದುಕು ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಗೌರವ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಯಾರಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವ ನೀಡಬೇಕು ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿರುವಷ್ಟೇ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಪ್ರಶ್ನೆಯೂ ಆಗಿದೆ.

ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿ ಎಚ್ ಡಿ ದೇವೇಗೌಡ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅವರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಡಿ ಕೆ ಶಿವಕುಮಾರ್ ಸ್ವತಃ ತೆರಳಿ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ದೇವೇಗೌಡ ಅವರಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದ್ದು, ನಂತರ ಪೆÇಲೀಸ್ ಗೌರವ, ಬ್ಯಾಂಡ್ ವಾದನ ಸೇರಿದಂತೆ ಅಧಿಕೃತ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ನಡೆದಿರುವುದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯಾರೊಬ್ಬರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಲ್ಲ. ಮೃತರ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಸಂತಾಪ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ. ಆದರೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಗೌರವಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನೆ ಎತ್ತುವುದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರ ಕರ್ತವ್ಯ.

ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಆಧಾರಸ್ತಂಭರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾತಿಲ್ಲ. ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಿಯ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರವೂ ಕುಟುಂಬದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಹತ್ವದ್ದೇ ಆಗಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವವು ಕುಟುಂಬದ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಗೌರವವೇ? ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಂತ ಸಾಧನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮಾನ್ಯತೆಯೇ? ಇದೇ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆ.

ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ, ಪ್ರಧಾನಿ, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ, ರಾಜ್ಯಪಾಲ, ಸಚಿವ, ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ, ಸೈನಿಕ ಅಥವಾ ಪೆÇಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ವಿಜ್ಞಾನ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಕಲೆ, ಕ್ರೀಡೆ, ಸಮಾಜಸೇವೆ ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸಮಾಜ ಸಹಜವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಗೌರವವು ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಧನೆಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಅವರು ಒಬ್ಬ ಮಹತ್ವದ ರಾಜಕಾರಣಿಯ ಪತ್ನಿ ಅಥವಾ ಪತಿ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅದೇ ಗೌರವ ನೀಡಿದರೆ, ಗೌರವದ ಮಾನದಂಡವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಇದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರೆ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅನಿವಾರ್ಯ. ಮಾಜಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಇದೇ ಗೌರವವೇ? ಮಾಜಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪತಿಪತ್ನಿಯರಿಗೂ ಇದೇ ಮಾನ್ಯತೆಯೇ? ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಸಂಗಾತಿಗಳಿಗೆ? ಮಾಜಿ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಪತ್ನಿಯರಿಗೆ? ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಮಾನ ಮಾನದಂಡ ಅನ್ವಯವಾಗಬೇಕಲ್ಲವೇ? ಒಂದು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ನಿರಾಕರಿಸಿದರೆ ಸರ್ಕಾರ ಯಾವ ತರ್ಕವನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತದೆ?

ರಾಜ್ಯ ಗೌರವದ ಕುರಿತು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕಾನೂನು ಇಲ್ಲ. ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ವಿವೇಚನಾ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದರೆ ವಿವೇಚನಾ ಅಧಿಕಾರ ಎಂದರೆ ಮನಬಂದಂತೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರವಲ್ಲ. ಅದು ಸಮಾನತೆ, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬಳಸಬೇಕಾದ ಅಧಿಕಾರ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಗೌರವವೂ ರಾಜಕೀಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವೂ ಈ ಚರ್ಚೆಯ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಶವಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊದಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸುವುದು ಅಧಿಕೃತ ಗೌರವದ ಭಾಗ. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ದೇವೇಗೌಡ ಅವರಿಗೆ ಧ್ವಜ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದ್ದರಲ್ಲಿ ವಿಧಿವಿಧಾನದ ಉಲ್ಲಂಘನೆ ನಡೆದಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಆದರೆ ಮೂಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಧ್ವಜವನ್ನು ಯಾರಿಗೆ ನೀಡಲಾಯಿತು ಎಂಬುದಲ್ಲ; ಧ್ವಜವನ್ನು ಹೊದಿಸುವ ಮಟ್ಟದ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡುವ ನಿರ್ಧಾರವೇ ಯಾವ ಮಾನದಂಡದ ಮೇಲೆ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು.

ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವಗಳು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಕೇತಗಳತ್ತ ಜಾರುತ್ತಿರುವ ಭಾವನೆ ಮೂಡುತ್ತಿದೆ. ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಜನಪ್ರಿಯತೆ, ರಾಜಕೀಯ ಸಂಬಂಧ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವಾತಾವರಣ ಅಥವಾ ಮೈತ್ರಿ ಸಮೀಕರಣಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಗೌರವಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂಬ ಟೀಕೆ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲ.

ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಇನ್ನೂ ಗಂಭೀರವಾಗಿರಬಹುದು. ಜೀವಮಾನವಿಡೀ ಶಿಕ್ಷಣ, ವೈದ್ಯಕೀಯ, ವಿಜ್ಞಾನ, ಕೃಷಿ, ಪರಿಸರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ಮೌನವಾಗಿ ದುಡಿದ ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವವಿಲ್ಲದೆ ಮರೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಧಿಕಾರದ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಅದೇ ಗೌರವ ದೊರೆತರೆ, ನಿಜವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಯ ಮೌಲ್ಯ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯವು ಯಾರನ್ನು ಆದರ್ಶವಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ವಿವಾದವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪರ-ವಿರೋಧದ ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಡಿ ಕೆ ಶಿವಕುಮಾರ್ ಅವರ ನಿರ್ಧಾರ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿರದೇ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಅದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗೆ ಒಳಪಡುವುದನ್ನು ಯಾರೂ ತಪ್ಪೆಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ವಿವೇಚನಾ ಅಧಿಕಾರ ಇರುವಂತೆಯೇ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುವ ಹಕ್ಕೂ ಇದೆ.

ಈ ಘಟನೆ ಮತ್ತೊಂದು ಅಗತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸರಕಾರಿ ಗೌರವಗಳ ಕುರಿತು ಏಕರೂಪದ, ಲಿಖಿತ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಯಾರಿಗೆ, ಯಾವ ಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಗೆ, ಯಾವ ಅಧಿಕಾರದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವ ನೀಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಕುಟುಂಬ ಸಂಬಂಧ, ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವ ಅಥವಾ ಕ್ಷಣಿಕ ಜನಾಭಿಪ್ರಾಯವಲ್ಲ; ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವಂತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೊಡುಗೆಯೇ ಅಂತಿಮ ಮಾನದಂಡವಾಗಬೇಕು.

ಸರಕಾರಿ ಗೌರವದ ಮೌಲ್ಯ ಅದರ ವೈಭವದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತತೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಗೌರವವು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದ ಸಾಧನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಕೆಯಾದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಗೌರವವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅದು ಅಧಿಕಾರದ ಸೌಜನ್ಯವಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವು ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಬಯಸುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಅಲ್ಲ.